جیهان

فەڕەنسا و ئاڵمانیا داوای لێبوردن لە وڵاتانی ئافریقایی دەکەن

دوای زیاتر لە سەد ساڵ دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیا دانیان بە تاوانەکانیان دژ بە گەلانی دیکە دا نا. سەرۆکی فەڕەنساش داوای لێبوردن لە گەلانی ڕواندا دەکات.

حکومەتی ئاڵمان رایگەیاندوە کە لەبەر ئەوەی دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتە لە کۆمەڵکۆژی دوو قەبیلەی نامبیا دا بەشدار بوون داوای لێبوردن دەکا.

هایکۆ ماس وەزیری کاروباری دەرەوەی ئاڵمان وتویە کە ئیمپراتوری ئاڵمانی لە نیوان ساڵەکانی ١٨٨٤ تا ١٩١٥ دوو قەبیلەی ئافریقای بە ناوەکانی ناما و هیریرو لە نامبیا دا کۆمەڵکۆژ کردوە.

ماوەی پێنج ساڵە حکومەتەکانی ئاڵمان و نامبیا لە دان و ساندن دان سەبارەت بەو ڕوداوە مێژوویە و سەرئەنجام حکومەتی ئاڵمان تاوانی کۆمەڵکۆژ کردنی ئەو دوو قەبیلەلەی قەبوڵ کردوە. داوای لێبوردون لە نامبیا دەکات و بڕیاریان داوە دەستپێک یەک ملیارد ئێورو وەک قەرەبو بدەنە نامبیا.

ساڵی ١٩٠٤ هەر دوو قەبیلەی ناما و هیریرو دژی دەسەڵاتی کۆلونیالی ئاڵمان دەستیان دایە شورش. ئاڵمانیەکان بەرنگاری ئەو دوو قەبیلەیە بونەوە و زیاتر لە سەد کەسیان لێ کۆمـەڵکۆژ کردن.قەبیلە سەر‌ڵداوەکان تێکشکێندران بەروە بیابانەکان پاشەشکەیان کرد. لە برسیتەی و تینوتیەتیدا لەو بیابانانەدا قڕیان کرد.دواتر ئاڵمانیەکان پاشماوەی ئەو دوو قەبیلەیەیان لە ئوردوگای زورەملی دا کۆ کردەوە و ناچاریان کردن بە کاری قورس و ئیجباری و ئەوەش وایکرد کە زوربەیان مردن. ژمارەی ئەو کەسانەی لە لایەن ئاڵمانەکانەوە کوژراون بە وردی دیاری نەکراوە بەڵام بە گویرەی لێکۆڵینەوەکان لە نێوان ساڵەکانی ١٩٠٤ تا ١٩٠٨ دا زیاتر لە سەد هەزار کەسی ئەو دوو قەبیلەیە کوژران یان لە ئەنجامی گوشارەکانی کارەوە گیانیان لەدەست دا.

لە لایەکیترەوە ئیمانویل ماکرۆن سەرۆکی فەرانسە بە رەسمی داوای لێبوردنی لە گەلانی نایروبی کرد لەبەر ئەوەی وڵاتەکەی لە کۆمەڵکۆژی ساڵی ١٩٩٤ لەو وڵاتەدا بەرپرسیارەتی خۆی پێک نەهێناوە.

ساڵی ١٩٩٤ شەڕی ناوخۆیی لە رەواندا هاتە ئاراوە و قەبیلەکانی هوتو و توتسی هەشتسەد هەزار کەسیان لە یەکیتر کوشت.

ئیمانویل ماکرۆن سەرۆکی فەرانسە بەشداری مەراسمێکی بیرهێنانەوەی ئەو روداوە بو لە کیگالی پێتەختی رەواندا و رایگەیاند: حکومەتی فەرانسە گرینگی بەو زانیاریانە کە باسیان لە روداوێکی ئاوا ناخۆش دەکرد نەداوە و داوای لیبوردن دەکەین، ماکرون ئەوەشی وت کە فەرانسە ڕاستەوخۆ بەشداری ئەو کۆمەڵکۆژیە نەبوە.

هەر لەم پێوەدیەدا جەو بایدن سەرۆکی ئامریکا لە مانگی ئاپریلی ئەمساڵ کۆمەڵکۆژی ئەرمەنەکانی لە لایەن حکومەتی تورکیە بە رەسمی ناسی.

ساڵی ١٩١٥ حکومەتی عوسمانی تورکیە سەدان هەزار کەسی لە ئەرمەنەکان کۆمەڵکۆژ کرد.

لە کاتێکدا وڵاتانی ئاڵمان، فەرانسە و ئامریکا باسی کۆمەڵکۆژی گەلان دەکەن و دان بە تاوانەکانیان دا دەنێن کە گەلی کورد لە ساڵی ١٨٨٠ بەملاوە دەیان جار ڕوبەڕوی کومەڵکۆژی بوەتەوە و هەمو وئە چەکانەی دژی کوردان بەکار هاتون دروست کراوی ئەو وڵاتانەن و هەر ئێستا ئەرتەشی داگیرکەری تورکیە کە ئەندامای ناتۆیە لە عەفرین سەریکانی و باشوری کوردستانا خەریکی کۆمەلكۆژ کردنی کوردانە و ئامریکا، فەرانسە و ئاڵمان مودێرنترین چەکی سەردەم دەدەنە ئەردوغان و هیچ خۆیان لە کردوە دژی مروڤانەکانی ناگەیەنن

ئه‌مانه‌ش ببینه‌